78 χρόνια από τον θάνατο του Σεργκέι Αϊζενστάιν

Γεννημένος στις 22 Ιανουαρίου του 1898, ο Σεγκέι Αϊζενστάιν υπήρξε επαναστάτης, κορυφαίος θεωρητικός της τέχνης του κινηματογράφου, σπουδαίος κινηματογραφιστής αλλά και ένας από τους πρωτοπόρους στη χρήση του μοντάζ, επηρεάζοντας με το έργο του, τον σοβιετικό αλλά και τον παγκόσμιο κινηματογράφο.

Γεννημένος στη Ρίγα της Λετονίας, ο Αϊζενστάιν θα σπουδάσει μηχανική και αρχιτεκτονική. Το 1918 θα αφήσει το πανεπιστήμιο για να ενταχθεί στις τάξεις του επαναστατικού κόκκινου στρατού. Το 1920 θα μετακομίσει στην Μόσχα και εκεί θα αρχίσει να ασχολείται πιο εντατικά με τις τέχνες όπως το θέατρο. Θα αρχίσει να εργάζεται στο Proletkult, ένα πειραματικό καλλιτεχνικό σοβιετικό ίδρυμα που σκοπό είχε να παράξει την νέα αισθητική της επαναστατημένης εργατικής τάξης. Λίγο αργότερα θα αρχίσει να εργάζεται και ως θεωρητικός της τέχνης και κινηματογραφιστής. Θα γνωρίσει αμέσως επιτυχία σε όλους τους τομείς καθώς η ανάπτυξη της θεωρίας του “μοντάζ-ατραξιόν” στο περιοδικό ΛΕΦ (ЛЕФ) θα έχει μεγάλη απόχηση και θα είναι καταλυτικός παράγοντας στην γενικότερη θεωρία του μοντάζ.

Μέσω του “μοντάζ-ατραξιόν” ο Αϊζενστάιν θα επιχειρήσει να εισάγει μέσα στις κινηματογραφικές πρακτικές την διαλεκτική. Αντλώντας από την λογική της διαλεκτικής ότι “το σύνολο είναι ανώτερο από το άθροισμα των επιμέρους τμημάτων “ ο σοβιετικός κινηματογραφιστής θα αρχίσει να ενώνει φαινομενικά, άσχετα μεταξύ τους, πλάνα, δημιουργώντας μία νέα σεκάνς που αφηγηματικά ξεπερνά κατά πολύ το σύνολο των επιμέρους στοιχείων. Βαθύτατα επηρεασμένος από την τεχνική του μοντάζ που αναπτύσσει εκείνη την περίοδο ο Lev Kuleshov (Kuleshov Effect) ο Αϊζενστάιν θα εξελίξει την δημιουργική χρήση του μοντάζ και θα θέσει το όνομα του ανάμεσα στα πιο σημαντικά ονόματα στην ιστορία της έβδομης τέχνης. Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία που σκηνοθετεί ο Σεργκέι Αϊζενστάιν είναι η ΑΠΕΡΓΊΑ (1924). Πρόκειται για την ιστορία μιας απεργίας που καταπνίγηκε ανελέητα από την εργοδοσία. Στην ταινία, το άτομο – πρωταγωνιστής έχει αντικατασταθεί από ανθρώπινους τύπους: Τα αφεντικά απεικονίζονται σαν καρικατούρες ενώ οι χαφιέδες έχουν παρατσούκλια όπως η Μαϊμού, η Αλεπού ή το Μπουλντόγκ.

Το 1925 ο σοβιετικός σκηνοθέτης θα γυρίσει το magnus opus του, το ”ΘΩΡΗΚΤΌ ΠΟΤΈΜΚΙΝ”. Η ιστορία της ταινία εξελίσσεται γύρω από την εξιστόρηση της ανταρσίας των ναυτών του θωρηκτού στο λιμάνι της Οδησσού, όταν οι ναύτες αρνήθηκαν να φάνε το σάπιο κρέας του συσσιτίου. Οι πρωταίτιοι της ανταρσίας καταδικάζονται σε τουφεκισμό, αλλά η ανταρσία απλώνεται στην πόλη όπου οι εργάτες κατεβαίνουν στο λιμάνι για να εμψυχώσουν τους ναύτες. Η αστυνομία επιτίθεται πυροβολώντας και σκοτώνοντας, ωστόσο οι ναύτες των υπόλοιπων τσαρικών πλοίων αρνούνται να χτυπήσουν τ’ αδέλφια τους.
Η ταινία αυτή συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες και πιο σπουδαίες ταινίες όλων των εποχών τόσο από σκηνοθέτες, κριτικούς αλλά και κοινό. Ο Αϊζενστάιν, στο θωρηκτό Ποτέμκιν καταφέρνει να συμπυκνώσει όλο το επαναστατικό πνεύμα της εποχής του αλλά και να αναπτύξει τις θεωρητικές τους αντιλήψεις για το μοντάζ και την έλλειψη μεμονωμένων ηρώων. Η ταινία αυτήν θα αποτελέσει πηγή έμπνευσης για τους περισσότερους σκηνοθέτες που θα ακολουθήσουν με την σκηνή της σφαγής στα σκαλοπάτια της Οδησσού, με την αριστοτεχνική χορογραφία και την αντίθετη κίνηση των στρατιωτών εναντίον του λαού να παραμένει ένα από τα πιο δυνατά και άρτια πλάνα που αποτυπώθηκαν ποτέ σε celluoid.

Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν πεθαίνει μία μέρα σαν σήμερα, στις 11 Φεβρουαρίου του 1948 στην Μόσχα ευρισκόμενος εδώ και χρόνια στο καλλιτεχνικό περιθώριο καθώς δεν κατάφερε να συμβαδίσει με το κίνημα του Σοσιαλιστικού ρεαλισμού που επικράτησε από τις αρχές της δεκαετίας του 1930.

Επαναστάτης, πρωτοπόρος, οραματιστής και καινοτόμος, ο Σεργκέι Αϊζενστάιν θα ενσαρκώσει όσο λίγοι την ριζοσπαστική σπίθα της μεγαλύτερης εργατικής επανάστασης που γνώρισε ο κόσμος.