🇻🇪 Βενεζουέλα: Η ιστορία του πετρελαίου και η ιμπεριαλιστική λεηλασία

2026-10-05 · Διά Πυρός · Featured, Διεθνή, Οικονομία

🛢️ Το πετρέλαιο που άλλαξε τη Βενεζουέλα — ένας αιώνας εξάρτησης και λεηλασίας
Η Βενεζουέλα βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Νότιας Αμερικής. Συνορεύει δυτικά με την Κολομβία, νότια με τη Βραζιλία, ανατολικά με τη Γουιάνα και βρέχεται βόρεια από την Καραϊβική Θάλασσα. Μέχρι το 1914 ήταν μια φτωχή χώρα με οικονομία βασισμένη στη γεωργία, κυρίως στον καφέ και το κακάο. Η ανακάλυψη εμπορικού πετρελαίου στη λίμνη Μαρακάιμπο το 1914 άλλαξε τα πάντα. Η Βενεζουέλα κατέχει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο, περίπου 303,2 δισεκατομμύρια βαρέλια, σύμφωνα με το Ετήσιο Στατιστικό Δελτίο του ΟΠΕΚ για το 2025, ποσό που αντιστοιχεί στο 17–19% των παγκόσμιων αποθεμάτων. Είναι ιδρυτικό μέλος του ΟΠΕΚ από το 1960, μαζί με το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ και τη Σαουδική Αραβία. Διαθέτει ακόμη τεράστια κοιτάσματα φυσικού αερίου, χρυσού, σιδήρου, άνθρακα και βωξίτη.
Από το 1908 η δικτατορία του Χουάν Βισέντε Γκόμεζ παρέδωσε τον ορυκτό πλούτο της χώρας σε εταιρείες αμερικανικών και βρετανικών συμφερόντων, όπως η Standard Oil και η Royal Dutch Shell. Τα κέρδη από την εξόρυξη του πετρελαίου καρπώθηκαν οι πολυεθνικές, το δικτατορικό καθεστώς και η άρχουσα τάξη που το στήριζε, αφήνοντας τον λαό της Βενεζουέλας στη φτώχεια και τον αναλφαβητισμό. Μετά τον θάνατο του δικτάτορα Γκόμεζ το 1935, και μέσα σε πολιτική αστάθεια, το 1945 έγινε προσπάθεια εγκαθίδρυσης δημοκρατικής κυβέρνησης με συμμετοχή του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος AD, η οποία κράτησε μέχρι το 1948. Ακολούθησε η στρατιωτική δικτατορία του Μάρκος Πέρες Χιμένες, που μέχρι το 1958 εγκαθίδρυσε ένα καταπιεστικό καθεστώς.
Με την πτώση της δικτατορίας του Χιμένες, το 1958 υπογράφτηκε από το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα AD, το χριστιανοδημοκρατικό κόμμα COPEI και το URD το σύμφωνο του Punto Fijo. Προέβλεπε τον αμοιβαίο σεβασμό των εκλογικών αποτελεσμάτων, την κοινή διακυβέρνηση και τον αποκλεισμό του ΚΚ Βενεζουέλας, PCV. Την περίοδο αυτή η Βενεζουέλα γνώρισε τεράστια οικονομική άνθηση από την εκμετάλλευση του πετρελαίου από πολυεθνικές όπως η CPC, θυγατρική της Exxon, η Venezuela Shell, θυγατρική της Royal Dutch Shell, και η Chevron. Το ΑΕΠ δεκαπλασιάστηκε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ειδικά μετά την κρίση του Σουέζ το 1956 και την πετρελαϊκή κρίση του 1973. Η Βενεζουέλα θεωρούνταν από τις πλουσιότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής, με υψηλό βιοτικό επίπεδο, όμως η ευημερία ήταν άνισα κατανεμημένη και εξαρτημένη από το πετρέλαιο.

🏭 Από την εθνικοποίηση στην κρίση — το πετρέλαιο στον κρατικό μηχανισμό
Το 1976 η βιομηχανία εθνικοποιήθηκε και δημιουργήθηκε η κρατική PDVSA, αποσπώντας τον πλήρη έλεγχο των κοιτασμάτων, των εγκαταστάσεων και των δραστηριοτήτων των ιδιωτικών εταιρειών. Οι ξένες εταιρείες έλαβαν αποζημίωση, π.χ. η Creole περίπου 1,9 δισεκατομμύρια μπολίβαρ και η Shell περίπου 1 δισεκατομμύριο, και συνέχισαν να παρέχουν τεχνική βοήθεια και πρόσβαση σε αγορές μέσω συμβάσεων. Αντί να διοικεί τα πάντα κεντρικά, η PDVSA αρχικά διατήρησε πολλές από τις πρώην εταιρείες ως θυγατρικές, διατηρώντας το προσωπικό και την τεχνική τους ικανότητα. Ακολούθησε διαδικασία ορθολογισμού, όπου οι πολυάριθμες εταιρείες συγχωνεύτηκαν σε λίγες μεγάλες θυγατρικές. Οι αρχικές θυγατρικές ήταν τέσσερις: Lagoven, που προήλθε κυρίως από την Creole Petroleum, θυγατρική της Exxon, Maraven από τη Shell, Meneven από τη Mene Grande, θυγατρική της Gulf, και Corpoven από τη συγχώνευση άλλων μικρότερων εταιρειών. Το 1986 οι τέσσερις θυγατρικές συγχωνεύτηκαν σε τρεις: Lagoven, Maraven και Corpoven. Το 1998, ως μέρος ευρύτερης αναδιοργάνωσης, οι Lagoven και Maraven συγχωνεύτηκαν στην Corpoven, η οποία μετονομάστηκε σε PDVSA Petróleo y Gas, S.A.
Η πτώση των τιμών του πετρελαίου τη δεκαετία του 1980 οδήγησε σε χρέη, πληθωρισμό και λιτότητα. Το 1989 οι νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις του προέδρου Πέρες άνοιξαν ξανά την εκμετάλλευση του πετρελαίου σε ιδιωτικές και ξένες εταιρείες, όπως η Chevron και η Occidental, μέσω της πολιτικής της Apertura Petrolera. Αποτέλεσμα αυτής της επιλογής ήταν το Καρακάζο, μια εξέγερση που πνίγηκε στο αίμα. Η διαφθορά, η διαχείριση των πετρελαϊκών εσόδων από τις ελίτ και η αδυναμία ανανέωσης δημιούργησαν βαθιά δυσαρέσκεια, ενώ η φτώχεια και η ανισότητα εκτοξεύτηκαν. Το 1992 ο τότε αντισυνταγματάρχης Ούγκο Τσάβες ηγήθηκε ενός αποτυχημένου πραξικοπήματος, φυλακίστηκε, αλλά έγινε σύμβολο αντίστασης στο διεφθαρμένο σύστημα. Το 1998 εκλέχθηκε πρόεδρος.
Με το νέο σύνταγμα του 1999, ο Ούγκο Τσάβες υποσχέθηκε «σοσιαλισμό του 21ου αιώνα» και λαϊκή αναδιανομή των εσόδων του πετρελαίου. Το 2003 απολύθηκαν περίπου 18.000 εργαζόμενοι της PDVSA, απογυμνώνοντας την κρατική εταιρεία από έμπειρα στελέχη. Το 2007 ξένες εταιρείες όπως η ExxonMobil αποχώρησαν, παίρνοντας μαζί τους τεχνογνωσία αιχμής. Η συντήρηση υποδομών, όπως το διυλιστικό συγκρότημα στην Παραγουανά, αμελήθηκε για χρόνια, με αποτέλεσμα την κατάρρευση της παραγωγής. Το πετρέλαιο αντιπροσώπευε περίπου το 80% των εξαγωγών και σχεδόν το ένα τρίτο του ΑΕΠ. Την περίοδο 2003–2013 οι υψηλές τιμές πετρελαίου χρηματοδότησαν κοινωνικά προγράμματα, τις Misiones, που μείωσαν τη φτώχεια και βελτίωσαν την πρόσβαση σε υγεία και εκπαίδευση. Ωστόσο, η συνεχής εξάρτηση της οικονομίας από το πετρέλαιο άφησε υποανάπτυκτους άλλους τομείς παραγωγής, όπως τη γεωργία και τη μεταποίηση. Αποτέλεσμα αυτής της εξάρτησης ήταν η ανάγκη εισαγωγών ακόμη και σε βασικά αγαθά.

⚠️ Από τον Τσάβες στον Μαδούρο — κατάρρευση, κυρώσεις και ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί
Με τον θάνατο του Ούγκο Τσάβες το 2013, την προεδρία ανέλαβε ο Νικολάς Μαδούρο. Ο Μαδούρο κληρονόμησε ένα μοντέλο που βασιζόταν αποκλειστικά στις υψηλές τιμές του πετρελαίου. Όταν οι τιμές κατέρρευσαν το 2014, η οικονομία άρχισε να καταρρέει. Η οικονομική καταστροφή της Βενεζουέλας υπό τον Μαδούρο είναι άνευ προηγουμένου. Το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά περισσότερο από 75% μεταξύ 2013 και 2021. Η χώρα βυθίστηκε σε υπερπληθωρισμό και οι συνέπειες στην καθημερινή ζωή ήταν δραματικές. Ελλείψεις βασικών αγαθών, τροφίμων, φαρμάκων και ειδών πρώτης ανάγκης έγιναν κανόνας. Τα νοσοκομεία λειτουργούσαν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με ελλείψεις σε φάρμακα και ιατρικό προσωπικό να εργάζεται πέραν των δυνάμεών του.
Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή. Η κρίση δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα κυρώσεων ή εξωτερικών παραγόντων. Η κακοδιαχείριση, η διαφθορά, ο αυταρχισμός, ο πελατειακός έλεγχος και η έλλειψη επενδύσεων ήταν εσωτερικοί παράγοντες που προϋπήρχαν και βάθυναν την κατάρρευση. Μια αντιιμπεριαλιστική κριτική δεν πρέπει να απαλλάσσει το εσωτερικό καθεστώς από τις ευθύνες του. Αντίθετα, πρέπει να είναι ταυτόχρονα αντιιμπεριαλιστική και αντιγραφειοκρατική.
Επιπλέον, οι κυρώσεις, ιδιαίτερα αυτές των ΗΠΑ από τον Ιανουάριο του 2019, λειτούργησαν ως ασφυκτικός κλοιός στη διάθεση του πετρελαίου. Οι εξαγωγές προς την Κίνα, που κάποτε απορροφούσε το 75% των εξαγωγών, μειώθηκαν δραστικά, με μεγάλη πτώση στις αποστολές προς την Κίνα τον Σεπτέμβριο του 2019. Η πρόσβαση σε χρηματοπιστωτικές αγορές και δεξαμενόπλοια έγινε εξαιρετικά δύσκολη. Ακόμη και η εισαγωγή του αραιωτικού νάφθα, απαραίτητου για τη μεταφορά του βαρέος πετρελαίου της Βενεζουέλας, εμποδίστηκε. Η παραγωγή έπεσε κατά 37% μέσα στο 2019, χάνοντας 437.000 βαρέλια ημερησίως και κλείνοντας τη χρονιά στα 735.000 βαρέλια ημερησίως. Οι κυρώσεις δεν δημιούργησαν την κρίση, αλλά μετέτρεψαν μια σοβαρή ύφεση σε ανθρωπιστική καταστροφή. Πλήττουν τον λαό για να πιέσουν το καθεστώς, ενώ το αμερικανικό κεφάλαιο δεν ενδιαφέρεται για τη δημοκρατία αλλά για τον έλεγχο των πόρων, των αγορών και των ενεργειακών ροών.
Στη σημερινή συγκυρία, εν μέσω όξυνσης των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών τόσο στη Δυτική Ασία όσο και στην ανατολική Ευρώπη, οι πληροφορίες για νέα συμφωνία με τις ΗΠΑ —μετά τις εξελίξεις γύρω από τον Μαδούρο και την ανάθεση της διακυβέρνησης σε μεταβατικό σχήμα υπό τη Ντέλσι Ροντρίγκες— πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη ως προς την επιβεβαίωσή τους, αλλά και με σαφή πολιτική κριτική. Αν ισχύουν, η συμφωνία εξασφαλίζει συμμετοχή σε 17 κοιτάσματα και περίπου 65 δισεκατομμύρια βαρέλια, δηλαδή πάνω από το ένα πέμπτο των συνολικών αποθεμάτων. Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάζει τη συμφωνία ως τη μεγαλύτερη πετρελαϊκή συμφωνία στην παγκόσμια ιστορία, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να μειώσει τις τιμές της βενζίνης και να ενισχύσει τα αποθέματα αργού πετρελαίου. Η Βενεζουέλα εκτιμά ότι θα αποκομίσει 209 δισεκατομμύρια δολάρια σε φόρους σε ορίζοντα 25 ετών. Η συμφωνία φέρεται να ανατέθηκε στην North American Blue Energy Partners, ιδιωτική εταιρεία του Βενεζουελανού επιχειρηματία Αλεχάντρο Μπετανκούρτ, η οποία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος ιδιώτης πετρελαιοπαραγωγός στη χώρα μετά τη Chevron. Η αμερικανική κυβέρνηση θα έχει δικαίωμα βέτο στον διορισμό οποιουδήποτε μέλους του διοικητικού συμβουλίου, ενώ η πλειοψηφία του διοικητικού συμβουλίου πρέπει να είναι Αμερικανοί πολίτες. Το μεγαλύτερο πρόβλημα αφορά τη χρηματοδότηση. Εκτιμάται ότι απαιτούνται περίπου 100 δισεκατομμύρια δολάρια σε επενδύσεις, ποσό που ο Λευκός Οίκος δεν έχει εξηγήσει από πού θα προέλθει. Η North American Blue Energy Partners δεν διαθέτει από μόνη της το απαιτούμενο μέγεθος κεφαλαίων. Παράλληλα, βρίσκονται σε εξέλιξη συμφωνίες με τις Chevron, GE Vernova, ONGC, Eni, GeoPark, Hunt Oil, Repsol, Shell και BP. Η Chevron, η μοναδική μεγάλη αμερικανική πετρελαϊκή που δραστηριοποιείται στη Βενεζουέλα, διαπραγματεύεται νέο οικόπεδο στη Ζώνη του Ορινόκο και περιοχή στη Βόρεια Μοναγάς.

✊ Ποιος θα καρπωθεί τον πλούτο; — μια πρόταση από τη σκοπιά της εργατικής τάξης
Σήμερα, η νέα συμφωνία με τις ΗΠΑ δεν είναι ανασυγκρότηση. Είναι μια νέα φάση ιμπεριαλιστικής λεηλασίας, όπου το αμερικανικό κεφάλαιο και η ντόπια αστική τάξη μοιράζονται τα οφέλη του πετρελαίου, ενώ ο λαός παραμένει στη φτώχεια. Η αναδυόμενη αστική τάξη της Βενεζουέλας βρίσκεται σε διαδικασία ενσωμάτωσής της στην ιμπεριαλιστική τάξη. Η σταθερότητα των θεσμών που απαιτεί το ξένο κεφάλαιο είναι για να εκμεταλλεύεται με ασφάλεια τον πετρελαϊκό πλούτο. Οι ΗΠΑ δεν ενδιαφέρονται για τον λαό της Βενεζουέλας· θέλουν φθηνό πετρέλαιο, μείωση των τιμών ενέργειας, έλεγχο των ενεργειακών ροών έναντι Κίνας, Ρωσίας και Ιράν. Το πραγματικό δίλημμα δεν βρίσκεται ανάμεσα στις επιλογές ενός κακού καθεστώτος και τη δημοκρατία των αγορών. Είναι ανάμεσα στην ανάπτυξη και την ευμάρεια του λαού της Βενεζουέλας και τη βαρβαρότητα ενός καπιταλιστικού-ιμπεριαλιστικού συστήματος, όπου ο πληττόμενος λαός της έχει την εμπειρία να αλλάξει την πορεία του.
Η διέξοδος βρίσκεται στην εργατική τάξη και στον λαό της Βενεζουέλας. Αυτό σημαίνει εργατικό έλεγχο στα κοιτάσματα, τα διυλιστήρια και την PDVSA, όχι κρατικό καπιταλισμό με γραφειοκρατική διαχείριση. Σημαίνει ρήξη με τις ιμπεριαλιστικές συμφωνίες που παραδίδουν τον ορυκτό πλούτο σε ξένα μονοπώλια. Σημαίνει αναδιανομή της πετρελαϊκής προσόδου από τα κάτω, με διαφάνεια και λαϊκό έλεγχο. Σημαίνει ανάπτυξη της γεωργίας, της μεταποίησης και των παραγωγικών δυνάμεων, ώστε να σπάσει η εξάρτηση από το πετρέλαιο. Σημαίνει περιφερειακή αλληλεγγύη και συνεργασία με άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, κόντρα στον αμερικανικό αποκλεισμό. Και σημαίνει ενεργειακή μετάβαση για τις ανάγκες του λαού, όχι για τα κέρδη των μονοπωλίων.