Εμιλιάνο Ζαπάτα: «Γη και Ελευθερία» – Η εξέγερση των αγροτών ενάντια στη μεγάλη γαιοκτησία

Σαν σήμερα, στις 8 Αυγούστου 1879, γεννιέται ο Εμιλιάνο Ζαπάτα, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της Μεξικανικής Επανάστασης, το όνομα του οποίου ταυτίστηκε με τον αγώνα των φτωχών αγροτών για γη, με την εξέγερση ενάντια στους μεγαλογαιοκτήμονες και με το σύνθημα «Tierra y Libertad» – «Γη και Ελευθερία».

Ο Ζαπάτα αναδείχθηκε μέσα από τις ίδιες τις κοινωνικές αντιθέσεις που συγκλόνιζαν το Μεξικό στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Πίσω από τη μορφή του βρίσκεται μια κοινωνία βαθιά διαιρεμένη, μια ύπαιθρος στην οποία η γη συγκεντρωνόταν όλο και περισσότερο στα χέρια μιας μικρής τάξης μεγαλογαιοκτημόνων, ενώ εκατομμύρια αγρότες στερούνταν το βασικό μέσο της επιβίωσής τους.

Γεννήθηκε στο Ανενεκουίλκο, στην πολιτεία Μορέλος, σε μια περιοχή όπου η αρπαγή των κοινοτικών γαιών και η επέκταση των μεγάλων αγροκτημάτων είχαν πάρει τεράστιες διαστάσεις. Το Μεξικό βρισκόταν κάτω από τη μακρόχρονη δικτατορία του Πορφίριο Ντίας, ένα καθεστώς που παρουσίαζε την οικονομική ανάπτυξη, τις ξένες επενδύσεις, τους σιδηροδρόμους και την ενίσχυση των μεγάλων επιχειρήσεων ως απόδειξη προόδου και εκσυγχρονισμού. Για τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού, όμως, αυτή η «πρόοδος» είχε ένα εντελώς διαφορετικό πρόσωπο.

Το βασικό ερώτημα δεν ήταν αν αυξανόταν συνολικά ο πλούτος της χώρας, αλλά ποιος τον παρήγαγε και ποιος τον ιδιοποιούνταν. Και στην ύπαιθρο η απάντηση ήταν καθαρή. Η γη συγκεντρωνόταν στα χέρια λίγων, οι αγροτικές κοινότητες έχαναν τα εδάφη τους και οι φτωχοί χωρικοί μετατρέπονταν σε εξαρτημένη εργατική δύναμη πάνω σε εκτάσεις που για γενιές αποτελούσαν τη βάση της ζωής τους. Πείνα, χρέη, ξεριζωμός και εξάρτηση από τους μεγαλογαιοκτήμονες ήταν η άλλη όψη της καπιταλιστικής ανάπτυξης του πορφιριανού Μεξικού.

Η σύγκρουση, επομένως, δεν ήταν απλώς μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε «καλούς» και «κακούς» πολιτικούς ούτε προϊόν κάποιων λαθών της διοίκησης. Στη ρίζα της βρισκόταν η ιδιοκτησία της γης. Ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα σε εκείνους που κατείχαν το βασικό μέσο παραγωγής και σε εκείνους που εργάζονταν χωρίς να το ελέγχουν.

Το 1909 ο Ζαπάτα εκλέχθηκε επικεφαλής επιτροπής του χωριού του που αγωνιζόταν για την επιστροφή των γαιών στις κοινότητες. Η πολιτική του διαδρομή ξεκίνησε, επομένως, από μια πολύ συγκεκριμένη κοινωνική ανάγκη. Οι αγρότες ζητούσαν πίσω τη γη τους και προσέκρουαν πάνω στην εξουσία που προστάτευε τους μεγάλους ιδιοκτήτες.

Όταν οι θεσμοί του υπάρχοντος κράτους αποδείχθηκαν ανίκανοι ή απρόθυμοι να δώσουν λύση, η ίδια η εμπειρία της σύγκρουσης έσπρωξε τον αγώνα σε πιο οξυμένες μορφές. Έτσι το ζήτημα της γης μετατράπηκε αναπόφευκτα σε ζήτημα εξουσίας.

🔴 Από την εξέγερση στο «Σχέδιο της Αγιάλα»

Όταν το 1910 ξέσπασε η εξέγερση ενάντια στο καθεστώς του Ντίας, υπό την ηγεσία του Φρανσίσκο Μαδέρο, ο Ζαπάτα και οι αγρότες του Νότου πήραν μέρος στον αγώνα. Γύρω του συγκροτήθηκε ο Απελευθερωτικός Στρατός του Νότου, η δύναμη που θα έμενε στην Ιστορία ως ο στρατός των Ζαπατίστας.

Οι αγρότες όμως δεν είχαν σηκώσει τα όπλα απλώς για να αλλάξει ο ένοικος του προεδρικού μεγάρου. Η ανατροπή του Ντίας δεν έλυσε το πρόβλημα που τους είχε οδηγήσει στην εξέγερση. Η γη εξακολουθούσε να βρίσκεται στα ίδια χέρια και η μεγάλη γαιοκτησία παρέμενε ουσιαστικά άθικτη.

Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τη διαφορά ανάμεσα στην πολιτική αλλαγή και στην κοινωνική επανάσταση. Η αντικατάσταση μιας κυβέρνησης από μια άλλη δεν αλλάζει αυτομάτως τις σχέσεις ιδιοκτησίας πάνω στις οποίες στηρίζεται μια κοινωνία. Για τους αγρότες του Μορέλος, το κριτήριο της επανάστασης ήταν απλό και ταυτόχρονα αμείλικτο: ποιος κατέχει τη γη;

Ο Μαδέρο, παρά τις υποσχέσεις και την αντιδικτατορική του στάση, δεν προχώρησε στην αγροτική μεταρρύθμιση που απαιτούσαν οι εξεγερμένοι. Ο Ζαπάτα ήρθε σε ρήξη μαζί του και αρνήθηκε να θεωρήσει την επανάσταση τελειωμένη μόνο και μόνο επειδή είχε πέσει ο Ντίας. Η στάση αυτή συμπύκνωνε την ουσία του ζαπατισμού: η πολιτική ελευθερία χωρίς αλλαγή των υλικών όρων ζωής των αγροτών δεν αρκούσε.

Τον Νοέμβριο του 1911 ο Ζαπάτα και ο δάσκαλος Οτίλιο Μοντάνιο διατύπωσαν το περίφημο «Σχέδιο της Αγιάλα», το πολιτικό πρόγραμμα της ζαπατιστικής εξέγερσης. Στο κέντρο του βρισκόταν η απαίτηση για επιστροφή των αρπαγμένων γαιών στις κοινότητες και για αναδιανομή μεγάλων κτημάτων. Η μεγάλη ιδιοκτησία έμπαινε πλέον ευθέως στο στόχαστρο.

Αυτό ακριβώς ήταν που έδινε στον αγώνα των Ζαπατίστας τον επαναστατικό κοινωνικό του χαρακτήρα. Η φτώχεια αντιμετωπιζόταν ως συνέπεια συγκεκριμένων σχέσεων ιδιοκτησίας. Αν η γη βρισκόταν στα χέρια των μεγαλογαιοκτημόνων, τότε η λύση δεν μπορούσε να περιοριστεί σε κάποια φιλευσπλαχνία προς τους φτωχούς. Έπρεπε να αλλάξει η ίδια η ιδιοκτησία.

Η αγροτιά μπορούσε να εξεγερθεί, να καταλάβει τη γη, να συγκροτήσει ένοπλες δυνάμεις, να συντρίψει τοπικούς μηχανισμούς εξουσίας και να επιβάλει νέες σχέσεις μέσα στις περιοχές που έλεγχε. Δεν διέθετε όμως από μόνη της μια ενιαία θέση στην παραγωγή και μια πανεθνική πολιτική στρατηγική που θα της επέτρεπε να μετατρέψει αυτή την εξέγερση σε συνολική κατάκτηση και αναδιοργάνωση της κρατικής εξουσίας.

Οι Ζαπατίστας κατόρθωσαν να οικοδομήσουν πραγματική δύναμη στο Μορέλος. Το 1914, μάλιστα, οι δυνάμεις του Ζαπάτα από τον Νότο και εκείνες του Πάντσο Βίγια από τον Βορρά μπήκαν στην Πόλη του Μεξικού. Η περίφημη εικόνα των δύο επαναστατών στην πρωτεύουσα έμεινε σύμβολο της Μεξικανικής Επανάστασης.

Η κατάληψη όμως μιας πρωτεύουσας δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνικής εξουσίας. Οι Ζαπατίστας επέστρεψαν σε μεγάλο βαθμό στη βάση τους στο Μορέλος, όπου επιχείρησαν να εφαρμόσουν στην πράξη την αναδιανομή της γης, την ώρα που άλλες πολιτικές και στρατιωτικές δυνάμεις συγκρούονταν για τον έλεγχο του κεντρικού κράτους.

Η Μεξικανική Επανάσταση υπήρξε βαθιά αντιφατική. Δεν ήταν μία απλή σύγκρουση δύο παρατάξεων, αλλά ένα πεδίο στο οποίο συγκρούστηκαν διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, διαφορετικά τμήματα της αστικής τάξης, αγροτικά κινήματα, τοπικά συμφέροντα και διαφορετικές αντιλήψεις για το μέλλον της χώρας. Και μέσα σε αυτή τη σύγκρουση αποδείχθηκε ότι η επαναστατική μαχητικότητα από μόνη της δεν αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από την οργάνωση εκείνης της πολιτικής δύναμης που μπορεί να διεκδικήσει και να ασκήσει συνολικά την εξουσία.

🔴 Η δολοφονία του Ζαπάτα και η κληρονομιά του

Η ύπαρξη του Ζαπάτα και του στρατού του αποτελούσε διαρκή απειλή για την κεντρική εξουσία. Η κυβέρνηση του Βενουστιάνο Καράντζα γνώριζε ότι όσο οι Ζαπατίστας διατηρούσαν τις δυνάμεις τους, η κυριαρχία της στο νότιο Μεξικό παρέμενε αβέβαιη.

Έτσι οργανώθηκε η δολοφονία του.

Ο συνταγματάρχης Χεσούς Γκουαχάρδο προσποιήθηκε ότι ήθελε να εγκαταλείψει τον κυβερνητικό στρατό και να ενταχθεί στις δυνάμεις του Ζαπάτα. Στις 10 Απριλίου 1919, ο Μεξικανός επαναστάτης έφτασε στη Hacienda de Chinameca για να τον συναντήσει. Εκεί τον περίμενε ενέδρα. Οι κυβερνητικοί στρατιώτες άνοιξαν πυρ και τον σκότωσαν.

Ο Εμιλιάνο Ζαπάτα ήταν μόλις 39 ετών. Η δολοφονία του, όμως, δεν μπορούσε να εξαφανίσει τις κοινωνικές αντιθέσεις που είχαν γεννήσει το κίνημά του. Η αγροτική μεταρρύθμιση παρέμεινε ένα από τα κεντρικά ζητήματα της μεξικανικής κοινωνίας και η πίεση που άσκησαν οι Ζαπατίστας άφησε βαθύ αποτύπωμα στις εξελίξεις των επόμενων δεκαετιών.

Η σημασία του Ζαπάτα, επομένως, δεν βρίσκεται απλώς στο γεγονός ότι έγινε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους επαναστάτες του 20ού αιώνα. Η πραγματική του ιστορική σημασία βρίσκεται στη γη.

Βρίσκεται στο γεγονός ότι χιλιάδες φτωχοί αγρότες είδαν στον αγώνα του τη δική τους υπόθεση. Ότι άνθρωποι οι οποίοι επί δεκαετίες αντιμετωπίζονταν ως παθητικοί υπήκοοι μπήκαν οι ίδιοι στο προσκήνιο της Ιστορίας, οργανώθηκαν, πολέμησαν και αμφισβήτησαν το δικαίωμα μιας μικρής κοινωνικής τάξης να κατέχει το βασικό μέσο παραγωγής από το οποίο εξαρτιόταν η επιβίωση ολόκληρων κοινοτήτων.

Γιατί ο Ζαπάτα έγινε Ζαπάτα ακριβώς επειδή έθεσε το ζήτημα της ιδιοκτησίας.

Η γη δεν ήταν για τους εξεγερμένους αγρότες ένα αφηρημένο σύμβολο ελευθερίας. Ήταν το μέσο της ζωής τους, το μέσο παραγωγής, εκείνο που καθόριζε αν θα μπορούσαν να ζουν ως ανεξάρτητες κοινότητες ή αν θα βρίσκονταν υπό την εξουσία των μεγαλογαιοκτημόνων. Ο αγώνας για τη γη ήταν επομένως αγώνας για την ίδια την κοινωνική τους ύπαρξη.

Από αυτή την άποψη, ο ζαπατισμός εξακολουθεί να προσφέρει ένα μεγάλο ιστορικό δίδαγμα. Οι καταπιεσμένες τάξεις δεν μπαίνουν στην Ιστορία επειδή κάποιος τους χαρίζει δικαιώματα από τα πάνω. Μπαίνουν όταν οργανώνονται γύρω από τα πραγματικά τους συμφέροντα και μετατρέπουν την κοινωνική τους ανάγκη σε πολιτική δύναμη.

Το ζαπατιστικό κίνημά υπήρξε γνήσια έκφραση μιας οξείας ταξικής σύγκρουσης στην ύπαιθρο και έδειξε τη δύναμη που μπορεί να αποκτήσει η φτωχή αγροτιά όταν μετατρέπεται από καταπιεζόμενη μάζα σε οργανωμένη δύναμη.

Έδειξε επίσης τα όρια μιας επανάστασης που, παρά τη μαζικότητα και τον ηρωισμό της, δεν κατορθώνει να συγκροτήσει την πολιτική εξουσία που απαιτείται για τον συνολικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.

Ο Εμιλιάνο Ζαπάτα δολοφονήθηκε το 1919. Το κοινωνικό ζήτημα που τον γέννησε, όμως, δεν δολοφονήθηκε μαζί του.

Γι’ αυτό και το «Tierra y Libertad» επέζησε περισσότερο από τους στρατούς, τις κυβερνήσεις και τους ανθρώπους που επιχείρησαν να πνίξουν την εξέγερση.

Γιατί η Ιστορία δεν κινείται από μύθους ούτε από «μεγάλους άνδρες» αποκομμένους από την εποχή τους. Κινείται από τις κοινωνικές αντιθέσεις, από τη σύγκρουση των τάξεων με διαφορετικά συμφέροντα και από τη στιγμή κατά την οποία οι καταπιεσμένοι παύουν να θεωρούν την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων φυσική και αιώνια.

Στο Μεξικό των αρχών του 20ού αιώνα, οι φτωχοί αγρότες του Νότου εξέφρασαν αυτή την απαίτηση με τρεις λέξεις που έμειναν στην Ιστορία:

Γη και Ελευθερία.