Σαν σήμερα, το 1942, ιδρύεται ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ)

Η ίδρυση του ΕΛΑΣ τον Φεβρουάριο του 1942 αποτέλεσε κορυφαίο σταθμό στην ανάπτυξη της εθνικής αντίστασης κατά τη διάρκεια της κατοχής. Η δημιουργία του προέκυψε μέσα από την ανάγκη οργάνωσης ένοπλου αγώνα απέναντι στις δυνάμεις κατοχής και στη γενικευμένη καταπίεση που βίωνε ο λαός. Οι πρώτοι πυρήνες ένοπλης αντίστασης είχαν ήδη εμφανιστεί από το 1941, ενώ η συγκρότηση οργανωμένου στρατιωτικού μηχανισμού θεωρήθηκε αναγκαία για τον συντονισμό και τη διεύρυνση του απελευθερωτικού αγώνα.

Ο ΕΛΑΣ ιδρύθηκε ως στρατιωτικό σκέλος του ΕΑΜ, του μεγαλύτερου αντιστασιακού πολιτικού μετώπου που δημιουργήθηκε στην κατεχόμενη Ελλάδα. Στόχος του ΕΑΜ ήταν η οργάνωση του λαού για την απελευθέρωση της χώρας, η επιβίωση του πληθυσμού μέσα στις συνθήκες λιμού και καταπίεσης, καθώς και η διαμόρφωση προοπτικής πολιτικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης μετά τον πόλεμο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κρίθηκε απαραίτητη η δημιουργία ενός στρατιωτικού μηχανισμού που θα μπορούσε να οργανώσει και να συντονίσει την ένοπλη αντίσταση.

Έτσι, στις 16 Φεβρουαρίου 1942 κυκλοφόρησε πλατιά η ιδρυτική του προκήρυξη, η οποία καθόριζε τους στόχους του λαϊκού στρατού:

1) Αγώνας για την απελευθέρωση της χώρας από τους ξένους κατακτητές.

2) Περιφρούρηση των κατακτήσεων του λαού και των ελευθεριών του εναντίον κάθε επιβουλής.

3) Εξασφάλιση της τάξης μέχρι τη διεξαγωγή εκλογών, ώστε ο λαός να μπορεί να εκφράσει πραγματικά ελεύθερα τη θέλησή του, για το πολίτευμα και την κυβέρνησή του.

Καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση και ανάπτυξη των πρώτων ανταρτικών τμημάτων έπαιξε ο Άρης Βελουχιώτης, ο οποίος από την άνοιξη του 1942 οργάνωσε τις πρώτες αντάρτικες ομάδες στη Ρούμελη. Η δράση του ΕΛΑΣ επεκτάθηκε γρήγορα σε πολλές περιοχές της χώρας, με επιχειρήσεις σαμποτάζ και ένοπλες συγκρούσεις με τις κατοχικές δυνάμεις. Εμβληματική στιγμή αποτέλεσε η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, που έπληξε σοβαρά τον ανεφοδιασμό των στρατευμάτων κατοχής και ενίσχυσε το κύρος του αντάρτικου κινήματος.

Καθώς ο ΕΛΑΣ αναπτυσσόταν, απέκτησε πιο οργανωμένη δομή και ενιαία στρατιωτική διοίκηση με την ίδρυση του Γενικού Στρατηγείου το 1943, στο οποίο στρατιωτικός διοικητής ανέλαβε ο Στέφανος Σαράφης. Παράλληλα, η δράση του συνδέθηκε με την πολιτική οργάνωση των ελεύθερων περιοχών και με θεσμούς λαϊκής διοίκησης που συγκροτήθηκαν αργότερα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο ΕΛΑΣ εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη της Αντίστασης, συμβάλλοντας καθοριστικά στον απελευθερωτικό αγώνα, απελευθερώνοντας μεγάλες περιοχές της ελληνικής υπαίθρου και των αστικών κέντρων, συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας το 1944 και διαμορφώνοντας την ιστορική πορεία των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων της περιόδου, αφήνοντας παράλληλα έντονο αποτύπωμα στις πολιτικές εξελίξεις της χώρας στα επόμενα χρόνια.

«Τα χελιδόνια του θανάτου Σου μηνάν μιαν άνοιξη
καινούρια, Ελλάδα, κι από τον τάφο Σου γιγάντια γέννα…
Μάταια βιγλίζει των Ρωμαίων η κουστωδία τριγύρω Σου…
Ακόμα λίγο, κι ανασταίνεσαι σε νέο Εικοσιένα.»

Άγγελος Σικελιανός, επίγραμμα «Ανάσταση» (25/3/1942)