Σαν Σήμερα, 10 Ιουνίου 1944 – Η Σφαγή στο Δίστομο

Εδώ ‘ναι το πικρό το χώμα του Διστόμου
ω, εσύ διαβάτη, όπου πατήσεις να προσέχεις.
Εδώ πονά η σιωπή, πονάει κι η πέτρα κάθε δρόμου
κι απ’ τη θυσία και τη σκληρότητα του ανθρώπου.
Γιάννης Ρίτσος

Μερικούς μήνες πριν την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα και σχεδόν έναν χρόνο πριν τη λήξη του πολέμου στην Ευρώπη, το χωριό Δίστομο έγινε τόπος μιας από τις φρικτότερες σφαγές αμάχων που γνώρισε η ναζιστική κατοχή. Την ημέρα εκείνη, τα τάγματα της ναζιστικής μηχανής εκτέλεσαν ψυχρά 228 ανθρώπους, εκ των οποίων 117 γυναίκες, 111 άντρες, όπου ανάμεσά τους ήταν και 53 παιδιά κάτω των 16 χρόνων όπως και πολλά βρέφη.

Το πρωί της 10ης Ιουνίου 1944, μια γερμανική δύναμη των SS με διοικητή τον λοχαγό Fritz Lautenbach κινήθηκε από τη Λιβαδιά προς το Δίστομο και το Στείρι, στο πλαίσιο επιχείρησης «εκκαθάρισης» της περιοχής από αντάρτικες δυνάμεις. Στη θέση Καταβόθρα κοντά στο Στείρι, οι αντάρτες του ΕΛΑΣ (11ος Λόχος) έστησαν ενέδρα, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν μερικοί Γερμανοί στρατιώτες (3) και να τραυματιστούν κάποιοι ακόμα (12), ανάμεσά τους και ο διοικητής Lautenbach (ο οποίος επέζησε). Οι δυνάμεις των SS, ακολουθώντας το ναζιστικό δόγμα της συλλογικής ευθύνης (Bandenbekämpfung), απέδωσαν την ενέδρα σε ολόκληρη την τοπική κοινότητα του Διστόμου, πιθανότατα αποδίδοντας Την ευθύνη για ειδοποίηση που έδωσαν οι κάτοικοι του Διστόμου στους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Επιστρέφοντας στο χωριό γύρω στις 4 το απόγευμα, προχώρησαν σε ολοσχερή σφαγή 228 αμάχων, καίγοντας σπίτια και λεηλατώντας περιουσίες.

Η φρίκη στο Δίστομο δεν υπήρξε προϊόν μεμονωμένων «διεστραμμένων» μυαλών ή της «ναζιστικής παραφροσύνης», αλλά η άκρως αποτελεσματική και συνειδητή εκτέλεση μιας πολιτικής που εξυπηρετούσε τα συμφέροντα του γερμανικού ιμπεριαλισμού και του κεφαλαίου: την εξασφάλιση οπισθοφυλακής για την αρπαγή πρώτων υλών και την καταστολή κάθε αντίστασης.

Σε ειδική έκθεσή της η V ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, καταγράφει: 
«Σκότωσαν αδιάκριτα, γέρους, μωρά, εξαμηνίτικα, γριές, τα παιδιά του σχολείου (όλα στην αίθουσα του σχολείου) κι αυτόν τον παπά. Βρέθηκαν όλες σχεδόν οι γυναίκες σχισμένες με ξίφος ή μαχαίρι από τα γεννητικά τους όργανα μέχρι το στήθος, βρέθηκαν γυναίκες με κομμένους τους μαστούς, ξεκοιλιασμένες με τα παιδιά στην αγκαλιά τους, βρέθηκαν μικρά παιδιά σφαγμένα και ξεκοιλιασμένα και τα έντερα περασμένα στο λαιμό. Του παπά του κόψαν το κεφάλι και το είχαν πεταμένο μακριά από το πτώμα του. Ολόκληρες οικογένειες σφαγιάστηκαν… Ολα τα σπίτια ληστεύτηκαν… Πολλοί κάτοικοι τρελάθηκαν και υπάρχουνε πολλοί τραυματισμένοι…».

Οι μαρτυρίες που κατέγραψε επίσης η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού και ο Διεθνές Ερυθρός Σταυρός είναι συγκλονιστικές:
«Σκοτώνουν την Ευφροσύνη Στάθα με το επτάμηνο βρέφος της, κόβουν ένα κομμάτι από το στήθος της μητέρας και το βάζουν στο στόμα του νεκρού βρέφους. Ανοίγουν την κοιλιά του αβάπτιστου βρέφους της Ζάκα, ενώ τη Ζάκα την βρίσκουν εγκυμονούσα με ανοιγμένη κοιλιά. Ρίχνουν τον Χαρ. Σφουντούρη ζωντανό στη φωτιά» .
Τα βρέφη σφαγιάστηκαν στις κούνιες, οι έγκυες γυναίκες λιντσαρίστηκαν, ηλικιωμένοι και παιδιά εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Συνολικά, σύμφωνα με τα νεότερα ιστορικά στοιχεία, 228 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους μέσα σε λίγες ώρες . Το χωριό δεν κάηκε απλά· καταστράφηκε συστηματικά. Τα ζώα σφάχτηκαν, οι περιουσίες λεηλατήθηκαν. «Σφαγή, πυρκαγιά, βιασμός, κλοπή. Η τετραλογία της κτηνωδίας προς τιμήν της φυλής των Αρίων», θα γράψει αργότερα η εφημερίδα Ελευθερία .

Ιστορικό πλαίσιο

Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της βαρβαρότητας αλλά και την ιστορική περίοδο της σφαγής, πρέπει πρώτα να δούμε το παγκόσμιο σκηνικό. Την διετία 1943-1944 οι Ναζί αρχίζουν να έχουν σημαντικές απώλειες σε στρατιωτικό επίπεδο και ήττες σε σχεδόν όλα τα μέτωπα. Μέσα Μαΐου του 1944, η τύχη του Γ’ Ράιχ είχε ήδη κριθεί. Τέσσερις ημέρες νωρίτερα της σφαγής του Διστόμου, είχε πραγματοποιηθεί η απόβαση στη Νορμανδία (D-Day, 6 Ιουνίου). Στο Ανατολικό Μέτωπο, ο Κόκκινος Στρατός προελαύνει ακάθεκτος μετά τη Μάχη του Στάλινγκραντ.

Στην Ελλάδα, η κατοχική δύναμη βρισκόταν σε αναδίπλωση μετά την άνοδο και την μαχητικότητα του ΕΛΑΣ όπου είχαν σαν αποτέλεσμα τις πρώτες στρατιωτικές νίκες. Η φυγή πλησίαζε, και η Ναζιστική ηγεσία είχε δώσει εντολή για την εξόντωση της ύπαιθρου, όπου ο ΕΛΑΣ είχε γίνει κυρίαρχη δύναμη. Η φονική μηχανή δεν λειτουργούσε απλά «εκδικητικά», αλλά είχε λάβει εντολή να δημιουργήσει μια «νεκρή ζώνη» (dead zone) μέσω της θεωρίας της «αντίστασης στα παράσιτα» (Bandenbekämpfung – «καταπολέμηση συμμοριών»), όπου ο άμαχος πληθυσμός εξισωνόταν με τον εχθρό. Η βαρβαρότητα ήταν μεθοδική και είχε συγκεκριμένο ταξικό και πολιτικό αποδέκτη: τον «αντάρτη» και όποιον τον θρέφει. Για το ναζιστικό αφήγημα, αυτή η αλληλεγγύη δεν ήταν ηθική, αλλά «τρομοκρατική δολιοφθορά» που έπρεπε να τιμωρηθεί παραδειγματικά, ώστε καμία άλλη κοινότητα να μην τολμήσει να υποστηρίξει τους αντάρτες.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής, οι ναζιστικές δυνάμεις εφάρμοσαν συστηματικά το δόγμα της συλλογικής εκτελέσης αμάχων ως αντίποινα για κάθε μορφή αντίστασης. Ο τρόμος ξεκίνησε αμέσως μετά την πτώση της Κρήτης τον Μάιο του 1941: ο στρατηγός Kurt Student έδωσε εντολή για «αντίποινα» κατά του άμαχου πληθυσμού, με αποτέλεσμα τις σφαγές στα Καντανός (3 Ιουνίου 1941, πάνω από 300 νεκρούς), Κοντομαρί και Αλικιανό. Από το 1942 και μετά, καθώς η ένοπλη αντίσταση εξαπλωνόταν, τα αντίποινα κορυφώθηκαν. Συνολικά, εκτιμάται ότι 800 χωριά και πόλεις σε όλη την Ελλάδα σημαδεύτηκαν από σφαγές και καταστροφές. Ανάμεσα στα ορόσημα της ναζιστικής κτηνωδίας συγκαταλέγονται το Κομμένο (16 Αυγούστου 1943, 317 θύματα), η Μουσιωτίτσα (25 Ιουλίου και 27 Αυγούστου 1943, 153 θύματα, εκ των οποίων 63 παιδιά), οι Λιγγιάδες (3 Οκτωβρίου 1943, 92 θύματα), τα Καλάβρυτα (13 Δεκεμβρίου 1943, πάνω από 500 θύματα), το Δίστομο (10 Ιουνίου 1944, 228 θύματα), η Βιάννος (Σεπτέμβριος 1943), το Μεσόβουνο (23 Οκτωβρίου 1941 και 22 Απριλίου 1944, 268 θύματα), οι Πύργοι, η Καισαριανή και ο Χορτιάτης. Τις σφαγές στην Ελλάδα διηύθυναν στρατηγοί όπως ο Walter Stettner (1η Ορεινή Μεραρχία), ο οποίος στις 7 Ιουλίου 1943 εξέδωσε διαταγή ότι χωριά που θεωρούνται χρήσιμα στους αντάρτες πρέπει να «εξαλειφθούν και οι κάτοικοί τους να εκτελεστούν ή να εκτοπιστούν», και ο Friedrich-Wilhelm Müller (22η Μεραρχία Αλεξιπτωτιστών, διοικητής του «Οχυρού Κρήτης»), ο οποίος υπέγραψε διαταγές αντιποίνων χωρίς καμία ανοχή για αθώους πολίτες – ο Müller καταδικάστηκε μετά τον πόλεμο και εκτελέστηκε στις 20 Μαΐου 1947

Τα ατιμώρητα εγκλήματα των Ναζί και των ντόπιων συνεργατών

Παρά το τεράστιο μέγεθος των εγκλημάτων πολέμου –με εκτιμώμενο αριθμό θυμάτων μόνο στην Ελλάδα άνω των 30.000 αμάχων από αντίποινα– η συντριπτική πλειονότητα των δραστών δεν τιμωρήθηκε ποτέ. Η δίκη της Νυρεμβέργης (1945-1946) δίκασε μόνο κορυφαίους αξιωματούχους του Γ’ Ράιχ, αλλά οι εκτελεστές στο πεδίο –διοικητές ταγμάτων όπως ο Friedrich-Wilhelm Müller (Κρήτη) ή ο Walter Stettner (Ήπειρος)– είτε εκτελέστηκαν σποραδικά είτε, συνηθέστερα, επέστρεψαν ατιμώρητοι στη Δυτική Γερμανία.

Ο διοικητής της σφαγής στο Δίστομο, Fritz Lautenbach, πέθανε το 1996 σε γερμανικό γηροκομείο χωρίς να περάσει ποτέ από δικαστήριο. Ο λόγος ήταν απλός. Με την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου, η Δυτική Γερμανία έγινε απαραίτητος σύμμαχος του ΝΑΤΟ απέναντι στο Σοβιετικό μπλοκ. Ο Καγκελάριος Κόνραντ Αντενάουερ και η αμερικανική κυβέρνηση φρόντισαν ώστε οι δίκες να σταματήσουν ή να καταλήξουν σε ελαφρές ποινές, προκειμένου να ενσωματωθεί το έμπειρο στρατιωτικό προσωπικό στον νέο γερμανικό στρατό (Bundeswehr). Η ναζιστική εγκληματική μηχανή ανακυκλώθηκε, ντυμένη με το ένδυμα του «αντιφασιστικού Δυτικού μπλοκ» – υπηρετώντας πλέον τα ίδια συμφέροντα του γερμανικού και διεθνούς κεφαλαίου που την είχαν χρηματοδοτήσει στη δεκαετία του 1930.

Παράλληλα, οι ντόπιοι συνεργάτες των Ναζί –τα «Τάγματα Ασφαλείας», η Χωροφυλακή των δοσιλόγων κυβερνήσεων (Ράλλη, Τσολάκογλου, Λογοθετόπουλου) και δεξιές παραστρατιωτικές ομάδες όπως ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα (ο οποίος συνεργάστηκε σε συγκεκριμένες φάσεις με τους Γερμανούς εναντίον του ΕΛΑΣ)– διέπραξαν ανάλογες βαρβαρότητες εναντίον των Ελλήνων αντιστασιακών. Στο Δίστομο, ντόπιοι «ταγματασφαλίτες» είχαν υποδείξει «ύποπτους» αντιστασιακούς. Στην Κατοχή, ενώ ο λαός λιμοκτονούσε (300.000 νεκροί από πείνα), οι συνεργάτες επιδίδονταν σε λεηλασίες και εκτελέσεις με τις πλάτες της Βέρμαχτ.

Όμως, μετά την Απελευθέρωση (Οκτώβριος 1944) και ιδιαίτερα μετά τα Δεκεμβριανά (1944) και τον Εμφύλιο (1946-1949), η αστική τάξη και οι δυτικές δυνάμεις (Βρετανία, ΗΠΑ) επέβαλαν μια λευκή ατιμωρησία: οι συνεργάτες των Ναζί εντάχθηκαν στον «κρατικό μηχανισμό» του αντικομμουνιστικού μετώπου. Νόμος 509/1947, ψηφισμένος από τη Δεξιά κυβέρνηση του Θ. Σοφούλη, «αμνήστευσε» στην πράξη χιλιάδες δοσίλογους, ενώ ταυτόχρονα έστελνε στην εξορία ή στο εκτελεστικό απόσπασμα χιλιάδες αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Δικαστικές υποθέσεις εναντίον συνεργατών είτε πετάχτηκαν στο αρχείο είτε κατέληξαν σε ανύπαρκτες ποινές. Το κεφάλαιο, για άλλη μια φορά, προστάτεψε τους δικούς του ανθρώπους: τους ντόπιους συνεργάτες που είχαν υπηρετήσει την καταστολή. Σήμερα, ακόμα και η πρόσφατη σχετική νομοθεσία για την «Κατοχή και την Εθνική Αντίσταση» αρνείται να ενσωματώσει μια μαύρη λίστα «συνεργατών», επιτρέποντας την αναπαραγωγή μιας ηρωικής αφήγησης για την «αστική πλευρά» της Κατοχής και σιωπώντας για τη δράση των συνεργατών της ναζιστικής μηχανής.

Το Δίστομο ως Μνήμη και Διδαχή

Η σφαγή στο Δίστομο δεν ήταν μια «υπερβολή» του πολέμου. Υπήρξε η ψυχρή αποτύπωση του φασισμού-ιμπεριαλισμού, εμπεριείχε όλα εκείνα τα στοιχεία που απαιτούνται για την εδραίωση της αρπαγής πλούτου και την καταστροφή κάθε κοινωνικής κίνησης που αντιστέκεται στην εκμετάλλευση. Η ναζιστική βαρβαρότητα, όπως αποτυπώθηκε και στο Δίστομο, υπήρξε απαύγασμα της καπιταλιστικής κρίσης της δεκαετίας του 1930 και των μέσων διάδωσης του κεφαλαίου απέναντι στην άνοδο του κομμουνισμού και της δύναμης της εργατικής τάξης, όπου το γερμανικό κεφάλαιο επένδυσε στο τέρας του ναζισμού για να διαλύσει τα συνδικάτα και να διασφαλίσει ζωτικό χώρο (Lebensraum) και πρώτες ύλες. Στο Δίστομο, το τέρας του φασισμού-ιμπεριαλισμού φανέρωσε το πραγματικό του πρόσωπο: αυτό του δολοφόνου των λαών. Και εμείς από την πλευρά μας, για να αποδώσουμε φόρο τιμής σε όσους έδωσαν την ζωή τους απέναντι στο φασισμό, οφείλουμε να διδασκόμαστε από την ιστορία, να οργανωνόμαστε με γνώμονα την ταξική πάλη, τον διεθνισμό, με την εργατική τάξη μπροστά απέναντι στον εθνικισμό, την πολεμική προετοιμασία, την ιμπεριαλιστική βαρβαρότητα και την καπιταλιστική εκμετάλλευση μέχρι το τσάκισμα αυτού του σάπιου εκμεταλλευτικού συστήματος!

Σαν σήμερα, το Δίστομο καίει ακόμα.

Θάνατος στον φασισμό και στον Ιμπεριαλισμό.