Σαν σήμερα 9 Ιουνίου του 1917 γεννιέται ο μαρξιστής ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ. Ο Ιστορικός του μακρού αιώνα, της εποχής των άκρων και των επαναστάσεων

Ο Έρικ Χομπσμπάουμ δεν υπήρξε απλώς ένας σπουδαίος ιστορικός. Υπήρξε ένας από εκείνους τους διανοούμενους που αντιμετώπισαν την Ιστορία ως πεδίο σύγκρουσης, αντιθέσεων και κοινωνικών ανατροπών, αντιλαμβανόμενος την λογική της και την σύνδεση της με την ύλη. Γεννημένος στις 9 Ιουνίου του 1917 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, σε εβραϊκή οικογένεια με ρίζες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, έμελλε να ζήσει σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα ως άνθρωπος σημαδεμένος από τις καταρρεύσεις, τις επαναστάσεις, τους πολέμους και τις μεγάλες ήττες του καιρού του.

Τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια απλώθηκαν ανάμεσα στη Βιέννη και το Βερολίνο. Εκεί, στα χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, είδε την Ευρώπη να βαδίζει προς το σκοτάδι. Ορφανός από πατέρα στα δώδεκα και από μητέρα λίγο αργότερα, διαμορφώθηκε μέσα σε έναν κόσμο στιγματισμένο από την οικονομική κρίση, και την άνοδο του φασισμού. Στο Βερολίνο διάβασε Μαρξ, εντάχθηκε σε μια κομμουνιστική μαθητική οργάνωση και έζησε την άνοδο του Χίτλερ. Το 1933, με την επικράτηση του ναζισμού, εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο.

Από εκεί και πέρα, η ζωή του συνδέθηκε με τη βρετανική ακαδημαϊκή και πολιτική ιστορία. Σπούδασε στο Κέμπριτζ, εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Μεγάλης Βρετανίας και, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ακολούθησε πανεπιστημιακή σταδιοδρομία στο Birkbeck College του Λονδίνου. Δεν υπήρξε ποτέ ένας καθηγητής αποκομμένος από την κοινωνία. Η μαρξιστική του συγκρότηση, η επαφή του με την εργατική ιστορία, η συμμετοχή του στην ομάδα των κομμουνιστών ιστορικών και η προσήλωσή του στη μελέτη των λαϊκών κινημάτων καθόρισαν βαθιά το έργο του.

Το μεγάλο του επίτευγμα ήταν ότι πρόσφερε στην ιστοριογραφία μια συνολική ανάγνωση της νεωτερικότητας. Στην περίφημη τριλογία του για τον «μακρύ 19ο αιώνα», (1) Η εποχή των επαναστάσεων (2) Η εποχή του κεφαλαίου (3) Η εποχή των αυτοκρατοριών, έδειξε πως ο κόσμος που γνωρίζουμε γεννήθηκε από τη διπλή έκρηξη της Γαλλικής Επανάστασης και της Βιομηχανικής Επανάστασης. Από τη μια, η πολιτική χειραφέτηση, τα δικαιώματα, το έθνος, η δημοκρατική υπόσχεση. Από την άλλη, το εργοστάσιο, το κεφάλαιο, η αποικιοκρατία, η παγκόσμια αγορά. Ο Χομπσμπάουμ δεν έβλεπε την πρόοδο ως ευθύγραμμη πορεία προς το καλύτερο. Την έβλεπε ως αντιφατική διαδικασία: απελευθέρωση και εκμετάλλευση μαζί, μια διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην επανάσταση και στην κυριαρχία.

Αυτός είναι και ο λόγος που το έργο του παραμένει πολιτικά επίκαιρο και ζωντανό. Δεν έγραψε Ιστορία μόνο για βασιλιάδες, κυβερνήσεις και διπλωματίες. Έγραψε για εργάτες, αγρότες, ληστές, επαναστάτες, απείθαρχους πληθυσμούς. Έγραψε για εκείνους που στις επίσημες αφηγήσεις εμφανίζονται συνήθως ως «μάζες». Στα βιβλία του για τους «πρωτόγονους επαναστάτες» και τους κοινωνικούς ληστές προσπάθησε να κατανοήσει μορφές αντίστασης που η κυρίαρχη ιστορία αντιμετώπιζε παραβατικότητα ή περιθώριο. Για τον Χομπσμπάουμ, ακόμη και οι ήττες είχαν ιστορική λογική. Ακόμη και οι ανολοκλήρωτες εξεγέρσεις αποκάλυπταν κάτι βαθύτερο για την κοινωνία που τις γέννησε και την δυναμική που άφηναν πίσω τους.

Στην Εποχή των άκρων, το έργο του για τον «σύντομο 20ό αιώνα» από το 1914 έως το 1991, ο Χομπσμπάουμ συμπύκνωσε την εμπειρία ενός αιώνα πολέμων, επαναστάσεων, φασισμού, σοσιαλισμού, αποαποικιοποίησης και νεοφιλελεύθερης αντεπανάστασης. Έγραψε την ιστορία ενός αιώνα που άνοιξε με την ελπίδα ότι ο κόσμος μπορούσε να αλλάξει ριζικά και έκλεισε με την αλαζονική βεβαιότητα των νικητών ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.

Έτσι, ο Χομπσμπάουμ δεν υπήρξε ένας ακαδημαϊκός αποκκομένος από την πολιτική και κοινωνική ζωή. Ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Μεγάλης Βρετανίας ακόμη και μετά το 1956, όταν η σοβιετική εισβολή στην Ουγγαρία οδήγησε πολλούς σε ρήξη. Παρόλα αυτά άσκησε κριτική στην Σοβιετική Ένωση, χωρίς όμως να αποκηρύξει ποτέ την κομμουνιστική του στράτευση. Ταυτόχρονα, εγραψε για τα έθνη και τον εθνικισμό, για την «επινόηση της παράδοσης», για την παγκοσμιοποίηση, για την τρομοκρατία, ακόμη και για την τζαζ, την οποία αγαπούσε βαθιά και για την οποία αρθρογραφούσε με ψευδώνυμο. Αυτή η ευρύτητα ηταν η έκφραση μιας βαθύτερης πεποίθησης ότι η λογική της Ιστορίας διαπερνά τα πάντα, την οικονομία, την πολιτική, την κουλτούρα, τη μουσική, τις τελετές, τις σημαίες, τις μνήμες.

Ο Έρικ Χομπσμπάουμ πέθανε την 1η Οκτωβρίου του 2012 στο Λονδίνο, σε ηλικία 95 ετών. Άφησε πίσω του ένα έργο τεράστιο, πολυσυζητημένο, άλλοτε θαυμασμένο και άλλοτε σκληρά επικρινόμενο. Αυτό, όμως, είναι και το μέτρο της σημασίας του. Οι ακίνδυνοι ιστορικοί σπάνια ενοχλούν. Ο Χομπσμπάουμ ενόχλησε γιατί επέμεινε ότι η Ιστορία δεν είναι νεκρό παρελθόν, αλλά ζωντανή διαμάχη για το παρόν και το μέλλον.