Σαν σήμερα, το 1932, έφυγε από τη ζωή ο Ιταλός αναρχικός κομμουνιστής Ερρίκο Μαλατέστα.

Τα ξημερώματα της 22ας Ιουλίου 1932, στη Ρώμη του φασισμού, μια βρογχική πνευμονία έκοψε το νήμα της ζωής του Ερρίκο Μαλατέστα. Ο μεγάλος αναρχικός επαναστάτης, θεωρητικός και αγωνιστής φεύγει από τη ζωή σε ηλικία 78 ετών, αφήνοντας πίσω του μια παρακαταθήκη που θα στοιχειώνει για πάντα τους καταπιεστές και θα φωτίζει τον δρόμο των εξεγερμένων.

Γεννημένος στις 14 Δεκεμβρίου 1853 στη Σάντα Μαρία Κάπουα Βέτερε, ο Μαλατέστα έδειξε από νωρίς το ανυπότακτο πνεύμα του. Σε ηλικία μόλις 14 ετών συνελήφθη για ένα «θρασύ και απειλητικό» γράμμα που έστειλε στον βασιλιά Βίκτωρα Εμμανουήλ Β’. Ήταν η πρώτη από μια μακρά σειρά συλλήψεων, φυλακίσεων και εξοριών που θα σημάδευαν τη ζωή του. Συνολικά, πέρασε περισσότερα από δέκα χρόνια στη φυλακή, καταδικάστηκε τρεις φορές σε θάνατο και έζησε περίπου 35 χρόνια στην εξορία——σε Ελβετία, Γαλλία, Αγγλία και Αργεντινή.

🔴 Ο Μαλατέστα υπήρξε ένας από τους κορυφαίους εκφραστές της «προπαγάνδας διά της πράξης», της τακτικής δηλαδή που έθετε την άμεση επαναστατική δράση στο κέντρο του αγώνα. Το 1877, μαζί με τον Κάρλο Καφιέρο και μια ομάδα περίπου τριάντα συντρόφων, ξεκίνησε ένοπλη εξέγερση στην επαρχία Μπενεβέντο. Οι επαναστάτες κατέλαβαν τα χωριά Λετίνο και Γκάλο, έκαψαν τα φορολογικά βιβλία και διακήρυξαν το τέλος της βασιλείας. Αν και συνελήφθησαν λίγο αργότερα, το εγχείρημα αυτό έμεινε σύμβολο της τόλμης και της αποφασιστικότητάς του.

Η δράση του δεν περιορίστηκε στην Ιταλία. Οργάνωσε αναρχικές επαναστατικές ομάδες σε Ρουμανία, Ισπανία, Αίγυπτο, στη Βόρεια και Νότια Αμερική. Συμμετείχε σε ισπανική εξέγερση το 1895 και σε βελγική γενική απεργία. Ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, δίνοντας διαλέξεις και ιδρύοντας το περιοδικό La Questione Sociale. Επέστρεψε στην Ιταλία μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου το περιοδικό του Umanità Nova γνώρισε μεγάλη απήχηση προτού κλείσει από το καθεστώς του Μουσολίνι.

🔴 Ο Μαλατέστα υπήρξε κάτι περισσότερο από ένας ακούραστος αγωνιστής. Υπήρξε στοχαστής, που αφιέρωσε τη ζωή του στο να μετατρέψει την αναρχική ιδέα σε θεωρία και πρακτική. Το δοκίμιό του Anarchy (1884, αναθεωρημένο το 1891) παραμένει ένα από τα κλασικά κείμενα του αναρχικού κομμουνισμού.

Για τον Μαλατέστα, η αναρχία δεν ήταν απλώς μια ουτοπία αλλά μια συγκεκριμένη πολιτική πρόταση. Όριζε την αναρχία ως την «κατάσταση ενός λαού χωρίς καμία εγκαθιδρυμένη εξουσία». Απέρριπτε με πάθος κάθε μορφή κράτους, το οποίο έβλεπε ως συλλογή θεσμών——πολιτικών, νομοθετικών, δικαστικών, στρατιωτικών, οικονομικών——που αφαιρούν από τον λαό τη διαχείριση των υποθέσεών του και την εμπιστεύονται σε λίγους.

Ο Μαλατέστα, ωστόσο, δεν περιορίστηκε σε μια απλή άρνηση. Πρότεινε μια θετική κοινωνική οργάνωση βασισμένη στην ελεύθερη συνεργασία και την αλληλεγγύη. «Φιλοδοξούμε και εμείς στον κομμουνισμό ως την πιο τέλεια πραγμάτωση της ανθρώπινης αλληλεγγύης, αλλά πρέπει να είναι αναρχικός κομμουνισμός, δηλαδή ελεύθερα επιθυμητός και αποδεκτός» , έγραφε, ξεκαθαρίζοντας τη διαφορά του από κάθε μορφή κρατικού σοσιαλισμού.

🔴 Ίσως η σημαντικότερη θεωρητική συμβολή του Μαλατέστα στην αναρχική σκέψη ήταν η έμφαση που έδωσε στην οργάνωση του επαναστατικού κινήματος——ένα σημείο που τον έφερνε συχνά σε αντίθεση με πιο ατομικιστικές τάσεις εντός του αναρχικού χώρου. Σε αντίθεση με όσους έβλεπαν την οργάνωση ως εν δυνάμει πηγή ιεραρχίας, ο Μαλατέστα την υπεράσπιζε ως απαραίτητο όρο για κάθε σοβαρό αγώνα.

«Η οργάνωση, που δεν είναι στο κάτω-κάτω παρά μόνο η πρακτική της συνεργασίας και της αλληλεγγύης, αποτελεί μια φυσική και απαραίτητη συνθήκη της κοινωνικής ζωής» , έγραφε στο κλασικό του κείμενο Αναρχισμός και Οργάνωση (1897). Η απομόνωση, υποστήριζε, ισοδυναμεί με καταδίκη στην ανικανότητα. «Το να παραμένεις απομονωμένος, να ενεργεί ο καθένας μόνος του χωρίς συντονισμό, χωρίς προετοιμασία, χωρίς να ενώνεις τις ταπεινές προσπάθειές του με μια ισχυρή ομάδα, σημαίνει ότι καταδικάζεις τον εαυτό σου στην ανικανότητα».

Για τον Μαλατέστα, η οργάνωση δεν ήταν αντίθετη με την ελευθερία. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά, αν η οργάνωση δημιουργεί αρχηγούς, τότε οι αναρχικοί «δεν είναι ακόμη πολύ καλοί αναρχικοί». Το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση της οργάνωσης αλλά η ανάπτυξη της συνείδησης κάθε μέλους.

🔴 Ο Μαλατέστα έβλεπε το εργατικό κίνημα ως πεδίο δράσης των αναρχικών, αλλά προειδοποιούσε για τον κίνδυνο να περιοριστεί ο αγώνας σε μικροβελτιώσεις. Ο ίδιος υποστήριζε πως πρέπει να δράσουμε μέσα στο εργατικό κίνημα ώστε να προλάβουμε να μην περιοριστεί και διαφθαρεί από την αποκλειστική επιδίωξη μικρών βελτιώσεων συμβατών με το σύστημα. Η επανάσταση που επιθυμούσε ο Μαλατέστα «συνίσταται στην απαλλοτρίωση της εξουσίας και του πλούτου από τους σημερινούς κατόχους τους». Οτιδήποτε λιγότερο το χαρακτήριζε ως μεταρρύθμιση.

🔴 Παρά την ασυμβίβαστη επαναστατική του στάση, ο Μαλατέστα ήταν βαθιά ρεαλιστής. Δεν πίστευε στην άμεση πραγμάτωση της αναρχίας αλλά σε μια μακρά πορεία προς αυτήν. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά: «Το ζητούμενο δεν είναι αν θα πραγματώσουμε την αναρχία σήμερα, αύριο ή μέσα σε δέκα αιώνες, αλλά ότι θα βαδίζουμε προς την αναρχία σήμερα, αύριο και για πάντα».

🔴 Ενενήντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ερρίκο Μαλατέστα παραμένει επίκαιρος. Σε μια εποχή που ο καπιταλισμός οδηγεί τον πλανήτη σε καταστροφή και πόλεμο καθώς ο φασισμός ξανασηκώνει κεφάλι, η σκέψη για μια κοινωνία χωρίς αφεντικά, χωρίς κράτος, χωρίς εκμετάλλευση, αποτελεί πηγή έμπνευσης για τους αγώνες του σήμερα. Η ζωή του υπήρξε μια διαρκής υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται——κατακτιέται. Και ότι ο δρόμος προς αυτήν περνά μέσα από την οργάνωση, τη συνεργασία και την αταλάντευτη πίστη στη δύναμη των ίδιων των εργαζομένων να αλλάξουν τον κόσμο.